Αθόρυβες πρακτικές για πειθαρχία στη σχολική τάξη

Από το :  https://fresh-education.blogspot.gr/2016/06/blog-post_70.html

Βασιλική Τσιτούρα , Σχολική Σύμβουλος. Δημοσιευμένο στο dmaked.pde.sch.gr

Τι δε πρέπει να ξεχνάμε ως εκπαιδευτικοί.

-Η σχολική πειθαρχία είναι το κλειδί για τη σχολική ασφάλεια. Η επιβολή κανόνων πρέπει να αντιμετωπισθεί πολύ σοβαρά από όλο το ανθρώπινο δυναμικό του σχολείου. Η μη τήρησή τους οδηγεί σε λογικές ή φυσικές συνέπειες.

- Οι δυνατότητες και το δυναμικό του ανθρώπου μπορούν να φθάσουν σε υψηλές βαθμίδες δημιουργικότητας μόνο αν το κάθε ανθρώπινο πλάσμα νιώθει σιγουριά για την αξία του μέσα στην κοινωνία που ζει. Οι περισσότερες ανεπιθύμητες συμπεριφορές έχουν τις ρίζες του στην ανασφάλεια του μαθητή και τη χαμηλή αυτό-εκτίμησή του.

-Πολλές φορές οι μαθητές δείχνουν ότι απαξιώνουν το μάθημά μας. Είναι λάθος να εκλαμβάνουμε ότι  απαξιώνουν εμάς, τους εκπαιδευτικούς. Μπορούμε και πρέπει να βρούμε δημιουργικούς τρόπους για να δείξουμε στα παιδιά τη χρησιμότητα του μαθήματος που διδάσκουμε. Ο εκπαιδευτικός  που δεν πιστεύει στην αξία του μαθήματος που διδάσκει δεν μπορεί να πείσει ένα μαθητή να προσέχει το μάθημα.

-Ο εκπαιδευτικός που υποφέρει στη σκέψη ότι πρέπει να πάει στο σχολείο, δημιουργεί  τις συνθήκες για να αντιμετωπίσει εκτός από προβλήματα υγείας και προβλήματα πειθαρχίας.Είναι ανάγκη να βρει τρόπο να κάνει την επαγγελματική του ζωή ενδιαφέρουσα

-Ο εκπαιδευτικός που προσέρχεται στο μάθημα με ενθουσιασμό, αυτοπεποίθηση, καλά οργανωμένος, χρησιμοποιεί ποικίλες τεχνικές διδασκαλίας για όλα τα μαθησιακά στυλ των μαθητών του , τρόπους εναλλακτικής αξιολόγησης, χαίρει της εκτίμησης και του σεβασμού των μαθητών, ακόμη και των πλέον αδιάφορων.

-Τις περισσότερες φορές η γκρίνια, οι επαναλαμβανόμενες συμβουλές κι επικρίσεις , είναι χάσιμο χρόνου. Η αθόρυβη δράση είναι πιο αποτελεσματική από τα λόγια. Εμπλέκοντας τους μαθητές σε μια συντονισμένη συζήτηση με σκοπό να αναπτύξουν γλωσσικές δεξιότητες, να ανταλλάξουν ιδέες, να δημιουργήσουν, να καταστρώσουν σχέδια για την τάξη, αποτρέπουμε ανεπιθύμητες συμπεριφορές και δεν κουράζουμε με την πολυλογία ή την ηθικολογία.

-Ο τόνος της φωνή του εκπαιδευτικού μπορεί να έχει μεγάλη σημασία στην αποφυγή της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς. Αν αποδώσει μια πρόταση με ενθαρρυντικό τρόπο, θα φέρει το επιθυμητό αποτέλεσμα. Αν προτιμήσει τον αποθαρρυντικό τρόπο θα έχει αρνητικά αποτελέσματα.

-Όταν ο εκπαιδευτικός βρεθεί αντιμέτωπος με μια θορυβώδη τάξη, αν προσθέσει και το δικό του θόρυβο στο θόρυβο των παιδιών, δείχνοντας τον εκνευρισμό του, εμπλέκεται προσωπικά ο  ίδιος, μεταστρέφοντας το καλύτερο αποτέλεσμα σε μια ανώφελη σωφρονιστική πράξη, να καταλήξει σε τιμωρία κάποιων μαθητών. Θα ήταν προτιμότερο να μαλακώσει τη φωνή του, να κοιτάξει με νόημα τα παιδιά, να σκεφθεί κάτι θετικό που θα αποσπούσε την προσοχή τους κι έτσι σιγά- σιγά η τάξη θα σιωπούσε και θα παρακολουθούσε με προσοχή. Αν διαθέτει καλή αίσθηση του χιούμορ, να μη διστάσει να το χρησιμοποιήσει.

- Η τιμωρία προκαλεί αντεκδίκηση και αυτό δε λύνει το πρόβλημα, αλλά το επιτείνει. Είναι προτιμότερο να γνωρίζει και να υφίσταται κάθε μαθητής τις φυσικές και λογικές συνέπειες της πράξης του. Οι λογικές συνέπειες δείχνουν σεβασμό στο παιδί και του δίνουν το περιθώριο να επιλέξει τη συμπεριφορά του.

-Αν καθιερωθεί σε τακτά χρονικά διαστήματα κάποια ώρα συζήτησης, μέσα στην τάξη των προβλημάτων που εμφανίζονται, ο εκπαιδευτικός πετυχαίνει να μην εμπλακεί ο ίδιος σε ανώφελη διαμάχη με το μαθητή και οι μαθητές της τάξης μαθαίνουν να σκέφτονται εποικοδομητικά και να διαμεσολαβούν στην επίλυση προβλημάτων με αντικειμενικό τρόπο.

-Οι ερευνητές αποδίδουν την προβληματική συμπεριφορά σε τέσσερις σκοπούς: στην επιδίωξη της προσοχής, στην επίδειξη δύναμης, στην εκδίκηση και στην επίδειξη ανεπάρκειας. Οφείλονται σε εσφαλμένη λογική του μαθητή, σε παρερμηνείες της πραγματικότητας. Το πρόβλημα αντιμετωπίζεται μόνο αν καταλάβουμε τα αίτια που το προκαλούν και εφαρμόσουμε διορθωτικές παρεμβάσεις. π.χ αν προσπαθεί με προκλητική συμπεριφορά να δείξει ότι έχει μεγαλύτερη δύναμη, δε χρειάζεται αγωνιστούμε για να του αλλάξουμε γνώμη, αλλά να τον επιστρατεύσουμε να βοηθήσει κάποιο  συμμαθητή του διοχετεύοντας τη δύναμή του σε δημιουργικές πράξεις. Επιπλέον, η ανάληψη κάποιου καθήκοντος, κάποιας υπευθυνότητας θα του προσθέσει γόητρο και θα τον ηρεμήσει. 

-Ό, τι συμβαίνει μέσα στην τάξη μπορεί να ελεγχθεί και να αλλάξει. Αυτό που δεν αλλάζει είναι το παρελθόν. Να μη δημιουργήσουμε καταστάσεις που ενθαρρύνουν το πρόβλημα του παιδιού. Προσπαθούμε να οικοδομήσουμε πάνω στα θετικά στοιχεία του παιδιού.

- Να μην ξεχνάμε ότι εμείς οι εκπαιδευτικοί είμαστε ενήλικες που έχουμε φθάσει στην πλήρη ωρίμανσή μας και μπορούμε να ελέγξουμε τα συναισθήματά μας και να σκεφθούμε ήρεμα και λογικά. Επίσης να μην ξεχνούμε ότι ο εκπαιδευτικός είναι και σημαντική προσωπικότητα στη ζωή του παιδιού. Η γνώμη του εκπαιδευτικού για το μαθητή μετράει πολύ παρά το γεγονός ότι κάποιοι  μαθητές προσπαθούν να μας δείξουν το αντίθετο.

Δώδεκα πράγματα για τη δημιουργική σκέψη που δεν διδάχτηκες στο σχολείο

Πρωτότυπο κείμενο: Twelve Things You Were Not Taught in School About Creative Thinking, 

By Michael Michalko
Μετάφραση: Άννα Παππά, δασκάλα-συγγραφέας
Πηγή: pappanna.wordpress.com και Thessaloniki Arts and Culture http://www.thessalonikiartsandculture.gr

 Απόψεις για τη δημιουργική σκέψη που θα ήταν πολύ σημαντικό να μαθαίναμε από μικροί στο σχολείο ή στο σπίτι μας, αλλά συνήθως δεν μαθαίνουμε.

Εκτός αν είμαστε πολύ τυχεροί.

1. Είσαι δημιουργικός. Ο καλλιτέχνης δεν είναι κάποιο ειδικό άτομο. Ο κάθε ένας από εμάς είναι ένα ξεχωριστό είδος καλλιτέχνη. Ο καθένας μας γεννήθηκε για να σκέπτεται δημιουργικά και αυθόρμητα. Η μόνη διαφορά μεταξύ ενός δημιουργικού ανθρώπου και ενός μη δημιουργικού είναι μια μικρή δοξασία: Οι δημιουργικοί πιστεύουν ότι όντως είναι δημιουργικοί. Αντίθετα, αυτοί που νομίζουν ότι δεν είναι δημιουργικοί, τελικά, δεν είναι δημιουργικοί. Από τη στιγμή που θα πιστέψεις στον εαυτό σου αρχίζεις να αναζητάς τις δεξιότητες που χρειάζεσαι ώστε να εκφράσεις την ταυτότητά σου και τα πιστεύω σου.

Να γιατί αυτοί που πιστεύουν ότι είναι δημιουργικοί, τελικά γίνονται δημιουργικοί. Αν όμως πιστεύεις ότι δεν είσαι δημιουργικός δεν υπάρχει λόγος να διδαχθείς και να μάθεις πώς θα γίνεις δημιουργικός, απλά γιατί δεν πρόκειται να γίνεις. Στην πραγματικότητα, πιστεύοντας ότι δεν είσαι δημιουργικός απαλλάσσεις τον εαυτό σου από την προσπάθεια ή τη δοκιμασία για κάτι καινούριο. Όταν κάποιος σου λέει ότι δεν είναι δημιουργικός, τότε μιλάς με κάποιον που δεν έχει ενδιαφέρον και ούτε θα κάνει κάποια προσπάθεια να γίνει.

2. Η δημιουργική σκέψη είναι (ήδη) έργο. Πρέπει να διακατέχεσαι από πάθος και αποφασιστικότητα για να βρεις τον τρόπο της πραγματοποίησης νέων και διαφορετικών ιδεών. Μετά πρέπει να έχεις υπομονή και εγκαρτέρηση απέναντι σε κάθε εναντιότητα. Όλες οι δημιουργικές μεγαλοφυΐες εργάζονται σκληρά και με πάθος για να πραγματοποιήσουν απίστευτο αριθμό ιδεών, οι περισσότερες από τις οποίες είναι κακές. Πράγματι, περισσότερα κακά ποιήματα γράφτηκαν από μεγάλους ποιητές, παρά από μικρούς. Ο Tomas Edison υλοποίησε 3,000 διαφορετικές ιδέες για συσκευές φωτισμού προτού τις αξιολογήσει για την πρακτικότητα και την ωφελιμότητά τους.

Ο Wolfgang Amadeus Mozart συνέθεσε περισσότερα από 600 μουσικά έργα, μεταξύ των οποίων 41 συμφωνίες, και κάπου 40 όπερες και (θρησκευτικές) λειτουργίες, κατά τη διάρκεια της σύντομης ζωής του. Ο Rembrandt παρήγαγε γύρο στους 650 πίνακες και 2,000 άλλα σχέδια και ο Picasso εκπόνησε περισσότερες από 20,000 δημιουργίες. Ο Shakespeare έγραψε 154 σονέτα. Μερικά ήταν αριστουργήματα, μερικά δεν ήταν καλύτερα από αυτά που οι σύγχρονοί του θα μπορούσαν να γράψουν, και μερικά ήταν απλώς κακά.

3. Πρέπει να κάνεις τις κινήσεις που θα σε κάνουν δημιουργό. Όταν παράγεις ιδέες ενεργοποιείς αδρανείς μέχρι την ώρα εκείνη νευρικές συνάψεις που γυρίζουν τον εγκέφαλό σου από το off στο on. Όταν συλλαμβάνεις ιδέες αναγκάζεις τον εγκέφαλό σου ώστε να αυξήσει την επικοινωνία μεταξύ των νευρώνων του. Όσο πιο πολύ προσπαθείς να συλλάβεις καινούριες ιδέες τόσο πιο δραστήριος γίνεται ο εγκέφαλός σου και τόσο πιο δραστήριος γίνεσαι κι εσύ. Αν θέλεις να γίνεις καλλιτέχνης και το μόνο που κάνεις είναι να ζωγραφίζεις έναν πίνακα κάθε μέρα, τελικά θα γίνεις καλλιτέχνης. Πιθανόν να μην γίνεις ένας Vincent Van Gogh, αλλά θα γίνεις σπουδαιότερος καλλιτέχνης από κάποιον που δεν προσπάθησε ποτέ.

4. Ο εγκέφαλός σου δεν είναι computer. Ο εγκέφαλός σου είναι ένα δυναμικό σύστημα το οποίο συνεχώς εξελίσσει τα πρωτόκολλα λειτουργίας του αντί να υπολογίζει, στατικά, όπως κάνει ο κομπιούτερ. Ο εγκέφαλός σου εξελίσσεται και ανατροφοδοτείται με την ενέργεια που παράγεται από τις εμπειρίες του, πραγματικές ή φανταστικές. Μπορείτε λοιπόν να αποκομίσετε εμπειρία, απλά δημιουργήστε την με την φαντασία σας. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν μπορεί να διακρίνει τη διαφορά μεταξύ μιας πραγματικής εμπειρίας και μιας εμπειρίας που φαντασιώθηκε ζωηρά και με λεπτομέρειες.

Αυτή η ανακάλυψη είναι που κατέστησε ικανό τον Albert Einstein να επινοήσει, μέσα από πειράματα με σενάρια καθαρής φαντασίας, τις επαναστατικές θεωρίες σχετικά με το σύμπαν και το χρόνο. Κάποια ημέρα, για παράδειγμα, φαντασιώθηκε ότι είναι ερωτευμένος. Δύο εβδομάδες μετά φαντασιώθηκε μία συνάντηση με τη γυναίκα που ερωτεύτηκε. Αυτό τον οδήγησε στη σύλληψη της θεωρίας της αναιτιότητας, (ότι δηλ. δεν υπάρχει προφανής αιτία για κάθε τι που συμβαίνει). Η ίδια διαδικασία της επεξεργασίας των εμπειριών επέτρεψε στον Walt Disney να δώσει ζωή στις φαντασιώσεις του.

5. Δεν υπάρχει καμία σωστή απάντηση. Η πραγματικότητα είναι διφορούμενη. Ο Αριστοτέλης είπε ότι η πραγματικότητα είναι είτε Α, είτε Β. Δεν μπορεί να είναι και τα δύο. Ο ουρανός είτε είναι μπλε, είτε δεν είναι. Αυτός όμως ο τρόπος σκέψης, μαύρο-άσπρο, δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα αφού ο ουρανός έχει ένα δισεκατομμύριο διαφορετικές αποχρώσεις του μπλε. Οι φυσικοί ανακάλυψαν ότι το φως μπορεί να είναι είτε σωματίδιο, είτε κύμα ανάλογα με τον παρατηρητή. Το μόνο βέβαιο στη ζωή είναι η αβεβαιότητά της. Όταν προσπαθείτε να βρείτε ιδέες, καλό είναι να μην τις κρίνετε όταν αυτές έρχονται.

Τίποτα δεν σκοτώνει την δημιουργικότητα πιο γρήγορα από την αυτοκριτική των ιδεών τη στιγμή της δημιουργίας τους. Σκεφτείτε ότι όλες τις ιδέες σας είναι πραγματοποιήσιμες και φτιάξτε όσες περισσότερες μπορείτε προτού να αποφασίσετε ποια θα διαλέξετε. Ο κόσμος δεν είναι ούτε λευκό ούτε μαύρο. Είναι γκρι.

6. Ποτέ μην αρκείσαι στην την πρώτη σου καλή ιδέα. Να προσπαθείς συνεχώς να βρεις μία καλύτερη. Ύστερα συνέχισε μέχρις ότου βρεις μία ακόμη πιο καλή. Το 1862, ο Phillip Reis παρουσίασε την εφεύρεσή του η οποία μπορούσε να διαβιβάσει μουσική δια μέσου σύρματος. Και ήθελε λίγες μέρες μόνο για να την βελτιώσει σε τηλέφωνο, που θα μπορούσε να διαβιβάσει ομιλία. Στη Γερμανία, οι ειδικοί στην επικοινωνία προσπάθησαν να τον αποτρέψουν να κάνει τις απαραίτητες βελτιώσεις, ισχυριζόμενοι ότι ο τηλέγραφος είναι ήδη πολύ καλός (και επομένως δεν χρειαζόμαστε τηλέφωνα). Έτσι κανένας δεν θα αγοράσει ούτε θα χρησιμοποιήσει ποτέ τηλέφωνο. Δέκα χρόνια μετά, ο Alexander Graham Bell κατοχύρωσε την ευρεσιτεχνία του τηλεφώνου.

Ο Spenser Silver τελειοποίησε μια νέα κόλλα για την εταιρία 3Μ η οποία κολλά χαρτιά που όμως μπορούν εύκολα να αποκολληθούν. Αρχικά πωλήθηκε σαν κόλλα χαρτιού αλλά δεν είχε εμπορική επιτυχία. Ο Silver όμως δεν πτοήθηκε. Κάποια μέρα ο Arthur Fry, υπάλληλος επίσης της 3M, έψελνε με την εκκλησιαστική χορωδία όταν ο σελιδοδείκτης του έπεσε από το υμνολόγιο. Ο Fry επικάλυψε τον σελιδοδείκτη με την κόλλα του Silver και ανακάλυψε ότι ο σελιδοδείκτης παρέμενε στη θέση του αλλά και απομακρυνόταν εύκολα χωρίς να καταστρέφει τη σελίδα. Έτσι γεννήθηκαν τα αυτοκόλλητα χαρτάκια που γράφουμε τις σημειώσεις μας.

Ο Thomas Edison, στη δουλειά του, αδιάλειπτα προσπαθούσε να γεφυρώσει μία ιδέα του με μία άλλη. Έτσι γεφύρωσε την μεταφορά του ήχου με την καταγραφή του ήχου. Γεφύρωσε δηλαδή το τηλέφωνο με τον φωνογράφο και τις κινούμενες εικόνες, επινοώντας τον κινηματογράφο.

7. Να το περιμένεις ότι οι ειδικοί είναι αρνητικοί. Όσο πιο ειδικός και σπεσιαλίστας γίνεται κάποιος τόσο ο νους του στενεύει και τόσο παγιώνεται η πεποίθησή του ότι είναι ο απόλυτος. Συνεπώς, όταν έρχονται αντιμέτωποι με διαφορετικές ιδέες, θα πρέπει να τις ασπάζονται. Συμπίπτει αυτό με ότι οι ίδιοι νομίζουν σωστό; Εάν δεν συμπίπτει, οι ειδικοί θα ξοδέψουν όλο τους το χρόνο για να αποδείξουν και να εξηγήσουν ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει αλλά και αν γίνει δεν θα λειτουργήσει. Δεν θα ψάξουν για τρόπους που θα το κάνουν να δουλέψει διότι αν τελικά δουλέψει θα αποκαλύψει ότι αυτό που οι ίδιοι θεωρούσαν ως απόλυτο τελικά δεν είναι απόλυτο. Για τον ίδιο λόγο όταν ο Fred Smith δημιούργησε την Federal Express (σημ. ταχυμεταφορές), κάθε ειδήμων στις κατ΄ οίκον παραδώσεις προφήτεψε ότι είναι μια καταδικασμένη επιχείρηση. Διότι τελικά, λένε, αν αυτός ο τρόπος παράδοσης είναι βιώσιμος, η κρατική ταχυδρομική υπηρεσία θα το είχε κάνει από καιρό.

8. Εμπιστέψου το ένστικτό σου. Μην αφήνεις τον εαυτό σου να χάσει το κουράγιο του. Ο Albert Einstein είχε αποβληθεί από το σχολείο του διότι η συμπεριφορά του είχε αρνητική επίδραση στους συμμαθητές του. Αργότερα, απέτυχε στις εισαγωγικές εξετάσεις για το πανεπιστήμιο και έπρεπε, για ένα χρόνο, να παρακολουθήσει φροντιστήριο ώστε να γίνει τελικά αποδεκτός και ήταν ο μόνος στην τάξη του που δεν πήρε βοηθητική, σε καθηγητή θέση, διότι κανένας καθηγητής δεν τον ήθελε. Ένας μάλιστα καθηγητής είπε ότι ο Einstein είναι το «πιο τεμπέλικο σκυλί» που είχε ποτέ το πανεπιστήμιο. Του Beethoven οι γονείς είχαν πει ότι ήταν υπερβολικά χαζός για να γίνει συνθέτης μουσικής.

Οι συνάδελφοι του Charles Darwin (Δαρβίνος) τον αποκαλούσαν τρελό. Όταν τελειοποιούσε τη θεωρία της Εξέλιξης των Ειδών, έλεγαν ότι αυτά που κάνει δεν είναι παρά πειράματα ενός τρελού. Ο Walt Disney απολύθηκε από την πρώτη του δουλειά, σε μια εφημερίδα, με τη δικαιολογία ότι «στερείται φαντασίας». Ο Thomas Edison, που έλαβε μόνο δύο έτη τυπικής εκπαίδευσης, ήταν τελείως κωφός από το ένα του αυτί και βαρήκοος από το άλλο. Απολύθηκε από την πρώτη του δουλειά ως παιδί που μοιράζει εφημερίδες. Αργότερα απολύθηκε από τη δουλειά του ως τηλεγραφητής, παρόλα αυτά έγινε ο μεγαλύτερος εφευρέτης στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών.

9. Δεν υπάρχει κάτι όμοιο με την αποτυχία. Όποτε προσπαθείς να κάνεις κάτι και δεν πετυχαίνει δεν αποτυγχάνεις, διότι έχεις ήδη εντοπίσει αυτό που δεν δουλεύει. Να διερωτάσαι πάντα: τι έχω διδαχτεί από κάτι που δεν λειτουργεί; Μπορεί αυτό να εξηγήσει κάτι που ακόμα δεν άρχισα να εξηγώ; Και τι ήδη ανακάλυψα πριν ακόμα αρχίσω να ανακαλύπτω; Κάθε φορά που κάποιος σου λέει ότι «δεν έκανε ποτέ λάθος» να ξέρεις ότι μιλάς με κάποιον που δεν προσπάθησε ποτέ για κάτι καινούριο.

10. Δεν βλέπεις τα πράγματα όπως είναι. Τα βλέπεις όπως εσύ είσαι. Διερμήνευσε τις εμπειρίες σου. Όλες οι εμπειρίες είναι ουδέτερες. Δεν έχουν νόημα. Εσύ τις δίνεις νόημα ανάλογα με τον τρόπο που τις διερμηνεύεις. Αν είσαι παπάς, βλέπεις την μαρτυρία του Θεού παντού. Αν είσαι άθεος βλέπεις τη απουσία του Θεού από παντού. Η ΙΒΜ κάποτε παρατήρησε ότι κανείς στον κόσμο δεν θα έχει προσωπικό υπολογιστή. Η ΙΒΜ επεξήγησε ότι δεν θα υπάρχει αγοραστικό ενδιαφέρον. Οι Bill Gates και Steve Jobs που εγκατέλειψαν τις σπουδές τους, διείδαν την απουσία των ηλεκτρονικών υπολογιστών σαν μία τεράστια ευκαιρία.

Κάποτε ο Thomas Edison προσεγγίστηκε από έναν βοηθό του τη στιγμή που ήταν απασχολημένος με το νήμα ενός λαμπτήρα. Ο βοηθός τον ρώτησε γιατί δεν τα παρατά, αφού στο κάτω κάτω, όπως του είπε «έχεις αποτύχει 5,000 φορές». Ο Edison τον κοίταξε στα μάτια και τον απάντησε ότι δεν καταλαβαίνω τι εννοείς με τη λέξη αποτυχία διότι «εγώ επινόησα 5,000 πράγματα που δεν λειτουργούν». Δομούμε την πραγματικότητά μας με το πώς επιλέγουμε να ερμηνεύσουμε τις εμπειρίες μας.

11. Να προσεγγίζεις το πρόβλημα με τους δικούς του όρους. Μην εμπιστεύεσαι την πρώτη σου προσέγγιση σε ένα πρόβλημα, αν είναι διαποτισμένη με τον συνήθη τρόπο που σκέπτεσαι. Πάντα να βλέπεις το πρόβλημά με πολλαπλές προοπτικές. Να θυμάσαι πάντα ότι το ζητούμενο είναι η εύρεση μιας προοπτικής που άλλος δεν βρήκε. Ψάξε για εναλλακτικές λύσεις. Γράψε την ουσία του προβλήματος με διάφορους τρόπους και με διαφορετικές λέξεις. Παίξε έναν άλλο ρόλο, για παράδειγμα, πως θα το έβλεπε κάποιος άλλος, πως θα το έβλεπε ο Jay Leno, ο Pablo Picasso ή ο George Patton.

Ζωγράφισε μία εικόνα του προβλήματος, κάνε ένα μοντέλο, ένα καλούπι. Κάνε έναν περίπατο και ψάξε για πράγματα που, μεταφορικά, υποδύονται το πρόβλημα και ρίξε γέφυρες ανάμεσα στα πράγματα αυτά και το πρόβλημα. Ζήτησε από φίλους και ξένους να σου πουν πώς αυτοί βλέπουν το πρόβλημα. Ρώτησε ένα παιδί. Πως θα μπορούσε ένα δεκάχρονο να το λύσει; Ρώτησε έναν γέροντα. Φαντάσου ότι εσύ είσαι το πρόβλημα. Όταν αλλάξεις τον τρόπο που βλέπεις τα πράγματα, τα πράγματα που βλέπεις αλλάζουν.

12. Μάθε να σκέπτεσαι αντισυμβατικά. Οι δημιουργικές ιδιοφυίες δεν σκέφτονται αναλυτικά και λογικά. Οι συμβατικοί, λογικοί, αναλυτικοί σκεπτικιστές αποκλείουν όλες τις πληροφορίες που δεν έχουν σχέση με το πρόβλημα. Επιδιώκουν μεθόδους που περιορίζουν τις δυνατότητες. Οι δημιουργικές ιδιοφυίες είναι σκεπτικιστές χωρίς περιορισμούς, πράγμα που σημαίνει ότι ψάχνουν για μεθόδους που περιλαμβάνουν τα πάντα ακόμη και πράγματα που μοιάζουν αντικρουόμενα και τελείως άσχετα.

Η δημιουργία σχέσεων και δεσμών μεταξύ άσχετων και ανόμοιων θεμάτων είναι μια απόδειξη του πως τα μυαλά μπορούν και γεννούν ποικίλα πρότυπα σκέψης. Στη συνέχεια, τα νέα πρότυπα οδηγούν σε νέους δεσμούς, ικανούς με διαφορετική μέθοδο εστίασης στην πληροφορία και διαφορετικές δυνατότητες να διακρίνουν επάνω σε τι ακριβώς εστίασαν. Να πως δημιουργούνται πρωτότυπες και αληθινά μυθιστορηματικές ιδέες. Ο Albert Einstein κάποτε έκανε την περίφημη παρατήρηση: Η φαντασία είναι πιο σπουδαία από τη γνώση. Και ενώ η γνώση περιορίζεται σε όλα όσα γνωρίζουμε και κατανοούμε, η φαντασία αγκαλιάζει ολόκληρο τον κόσμο και όλα που κάποτε θα γνωρίσουμε και θα κατανοήσουμε.

«ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΣΤΙΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ»

 «ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΣΤΙΣ ΔΙΑΚΟΠΕΣ»

Απεικονίσεις του ελευθέρου χρόνου στα  πρώτα αλφαβητάρια της Δημοτικής από τους καλλιτέχνες της ομάδας Τέχνη (1917-1937).

 “Children on holidays”: Representations of the spare time at the primary reading books of new Greek language from the artists of the art group “Techni” (1917-1937).

Παναγιώτης Μπερεδήμας εκπαιδευτικός κλάδου ΠΕ08

 Υποψήφιος διδάκτωρ του Διατμηματικού Μεταπτυχιακού Προγράμματος Παιδικό Βιβλίο και Παιδαγωγικό Υλικό του Παν/μίου Αιγαίου.

 https://www.blogger.com/blogger.g?blogID=7890306298571126785#editor/target=post;postID=1553200306853425868;onPublishedMenu=allposts;onClosedMenu=allposts;postNum=11;src=postname

       Το ερώτημα σχετικά με το αν οι εικονογραφήσεις των παιδικών βιβλίων μπορούν να μελετηθούν σαν μέρος της καλλιτεχνικής  δημιουργίας ή ξέχωρα είναι αρκετά πρόσφατο. (Κουζέλη ΄00 σ 1-5) Σημαντικοί  θεωρητικοί της τέχνης, σαν τον Gombrich μελετούν τις εικονογραφήσεις των βιβλίων χωρίς καμία διάκριση από τις άλλες εικαστικές τέχνες. Εξ άλλου και η ιστορία της εικονογράφησης από τα πρώτα της βήματα μέχρι τα μέσα του 19^ου αιώνα,  πού το εικαστικό λεξιλόγιο στις εικαστικές τέχνες γίνεται το επίκεντρο της επιστημονικής ενασχόλησης, ταυτίζεται με αυτήν των υπολοίπων εικαστικών τεχνών. (Μπερεδήμας 00 σ 30-32). Σήμερα κανενός είδους καλλιτεχνική δραστηριότητα δεν εξετάζεται ξέχωρα από τα κοινωνικά συστήματα και τις τάξεις που την δημιούργησαν και που αυτή καθρεφτίζει. (Χατζηνικολάου ΄82 σ 14-22)    

Βιβλίο - αντικείμενο εμπορίου - προπαγανδιστικό όπλο.

Όσο κι αν αυτό ακούγεται παράξενο το Ελληνικό εικονογραφημένο σχολικό αλφαβητάριο είναι σχετικά νέο προϊόν. Τα πρώτα Ελληνικά αλφαβητάρια τα γνωστά σαν ALPHABETUM GRAECUM   τυπώνονται έξω από την Ελλάδα στα τέλη του 15^ου αιώνα ,από ουμανιστές εκδότες,  στην Βενετία το Παρίσι και λίγο αργότερα στην Βασιλεία, φυσικά απευθύνονται σαν εμπορικό μορφωτικό προϊόν σε ενήλικες (Kουμαριανού’86 σ 31). Ο κοντινότερος μορφικά πρόγονος των σημερινών αλφαβηταρίων είναι τα δίγλωσσα  BIBLIA PAUPERUM των μέσων του 15^ου αιώνα πού και αυτά απευθύνονται σε αναλφάβητους ή ολιγογράμματους ενήλικες. (Μπερεδήμας 2000.)Τα πρώτα Ελληνικά τυπογραφεία (Παυλόπουλος 95 σελ47) στην Βενετία τυπώνουν κυρίως εκκλησιαστικά βιβλία, πού όπως γνωρίζουμε χρησιμοποιούνται σαν βιβλία ανάγνωσης (Κεφαληναίου ’95 σ 16) στην υπόδουλη πατρίδα των εκδοτών και χορηγών. Την περίοδο 1771 έως το 1830 στην χώρα έρχεται πλήθος σχολικών βιβλίων, κυρίως αλφαβηταρίων, τυπωμένων τόσο από ομογενειακά κέντρα με χρηματοδότηση πλούσιων εμπόρων, νεοτερικά τα αποκαλούν τότε, όσο και από Ιεραποστολές καθολικές και προτεσταντικές.  (Μπερεδήμας 2001) Τα τυπογραφεία των Ιεραποστολών, Αγγλικών και Αμερικανικών, είναι διεσπαρμένα στην ευρύτερη περιοχή της ανατολικής Μεσογείου, Μάλτα, Σμύρνη και πιθανότατα Σύρο. Το 1931 πού έρχονται στην Αθήνα  θα γίνουν, μέσω των ντόπιων τεχνιτών που χρησιμοποιούν, το θερμοκήπιο της Ελληνικής Τυπογραφίας. (Παπαγεωργίου 96) Ένα πλήθος αλφαβηταρίων ανιχνεύεται κατά την περίοδο πού ακολουθεί πού είναι όμως δύσκολο να ταξινομηθεί επειδή προέρχεται από μεταγραφές και ανατυπώσεις παλαιοτέρων από περιστασιακούς εκδότες και τεχνίτες. Στις λιγοστές εικονογραφήσεις των «νεοτερικών» αλφαβηταρίων καθώς και στη γλώσσα τους είναι φανερή η τάση του αρχαιογνωστικού τους προσανατολισμού καθώς και η πρόθεση για σύνδεση της «φυλής» με τους «ένδοξους  προγόνους» της κλασικής αρχαιότητας. Με την απελευθέρωση ο αρχαϊσμός θα επικρατήσει σαν αδιαμφισβήτητο πολιτιστικό ιδανικό πού ενισχύεται, σύμφωνα με τον Δελμούζο, σαν αντίδραση στις δοξασίες του Fallmerayer  (Χαραλάμπους ’87 σ 26-37).

  Παιδικό αλφαβητάριο –πολιτισμική πυξίδα.

                   Για πρώτη φορά στα 1860 εμφανίζεται αλφαβητάριο (σε έκτη έκδοση) επώνυμα εικονογραφημένο από έλληνα καλλιτέχνη, τον Ιωάννη Πλατύ, πού οι εικονογραφήσεις του να έχουν δημιουργηθεί για τα κείμενά του.  Ο εικονογράφος μας έχει σπουδάσει στο Σχολείο των Τεχνών ζωγραφική και χαρακτική με δάσκαλο τον ιερομόναχο Αγαθάγγελο εκ Νιγρίτης (Τριανταφύλλου) έχοντας την υποστήριξη του Φαναριώτη Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή ο οποίος εκείνα τα χρόνια μεσουρανεί στην κοσμική και φιλολογική Αθήνα. (Χρήστου ’94  σ 218). Δεν πρέπει να μας παραξενεύει σε αυτό το αλφαβητάριο ο θεματικός προσανατολισμός των εικονογραφήσεων σε γερμανικά ρομαντικά πρότυπα, που εξάλλου υπάρχουν και στα γραπτά του προστάτη του την ίδια περίοδο (Ν.Χριστιανόπουλος’80 σ 100-106).  Το ιδίωμα της σχολής του Μονάχου κυριαρχεί και στους χώρους του Αθηναϊκού πνεύματος παρά το αίτημα για την νεοελληνική τέχνη να συνδυάζει ¨ελληνικότητα και πρωτοτυπία¨ (Μπαρούτας ΄90 σελ 182), ενώ έχει καταγραφεί αξιοσημείωτη δραστηριότητα συλλόγων με φιλεκπαιδευτικό χαρακτήρα , ώστε  να αναφέρεται η ύπαρξη 82 τέτοιων στα 1874. (Χαραλάμπους '87)

Σε λίγο (1880), αλλάζει και το σύστημα διδασκαλίας της γλώσσας, το γαλλικό «αλληλοδιδακτικό» του Sarazin αντικαθίσταται από την μέθοδο «των αρχοειδών λέξεων».  Το αλφαβητάριο του Vogel  ορίζεται σαν πρότυπο για συγγραφή των ελληνικών με προκήρυξη του Υπουργείου Παιδείας του 1893 προκαλώντας έτσι έναν ορυμαγδό ετερόκλητων εικονογραφήσεων, άλλες φορές απευθείας αντιγραμμένων από τα γερμανικά πρότυπα και άλλες φορές καμωμένων από αυτόχθονες λαϊκούς κυρίως τεχνίτες με αρχαιοπρεπή νεοκλασικότροπη θεματολογία.  Τα αλφαβητάρια αυτά μας είναι σήμερα γνωστά σαν τα «των ίων και των ωών» (Κεφαληναίου, Καθημερινή). O φυσιογνωστικός προσανατολισμός των εικονογραφήσεων της περιόδου με εικόνες κυνηγιού, ψαρέματος και ζωής στο χωριό, στα Γερμανικά πρότυπα αλφαβητάρια, προέρχεται από την επιθυμία των λαϊκών στρωμάτων για τον «χαμένο παράδεισο», που οδήγησε στην ίδρυση φυσιολατρικών συλλόγων στην Αυστρία και Γερμανία ήδη από τα μέσα του19ου αιώνα (Μισιρλή Ν, σελ 343). Το κράτος στην προσπάθειά του να δημιουργήσει  νέα πολιτισμικά δεδομένα με τον Νεοκλασικισμό τον καθαρευουσιανισμό και τον ακαδημαϊσμό έχει τραυματίσει καίρια τον ζωντανό οργανισμό της παράδοσης και τον χαρακτήρα που υπήρχε μέχρι τότε. (Κωτίδης δ.δ). Η διαμάχη για την γλώσσα που έχει γίνει σταδιακά θέμα ευρύτερης ιδεολογικής έριδας, έχει χάσει τον στενά γλωσσικό της χαρακτήρα και αποκτά αιματηρές διαστάσεις, στα γεγονότα  πού μας είναι γνωστά σαν Ευαγγελιακά (1901) και Ορεστιακά (1903) όπου χάνουν την ζωή τους αρκετοί διαδηλωτές. Τον ίδιο καιρό αρχίζει να διαφαίνεται η πρώτη άμεση και συστηματική αντιπαράθεση ανάμεσα στους ασυμβίβαστους εθνικισμούς των Βαλκανικών κρατών. Η δημοτική αρχίζει σιγά- σιγά να κερδίζει έδαφος σαν πιο λειτουργική για τους σκοπούς της πολιτιστικής διείσδυσης μέσω της εκπαίδευσης των νεαρών ηλικιών[1] (1)      στα ερείπια πια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπου υπάρχουν και μη ελληνόφωνοι πληθυσμοί. (Κεφαληναίου 95 σελ 40) Έτσι παρατηρούμε ότι από το 1910 έως το 1913  εκδίδονται στο Μοναστήρι, την Κωνσταντινούπολη και την Σμύρνη περίπου 12 αλφαβητάρια γραμμένα στην δημοτική, σχεδόν πάντα μετά από ιδιωτική πρωτοβουλία. Είναι αξιοπρόσεκτη σύμπτωση η παρουσία του Ι. Δραγούμη, σαν διπλωμάτη μορφωτικού ακόλουθου ή πρόξενου, εκείνη την περίοδο πάρα πολύ κοντά στα εκδοτικά τους κέντρα.  Οι εκδόσεις της Μακεδονικής Βιβλιοθήκης, πού αφορούν κυρίως πρωτοσχολικά βιβλία και αλφαβητάρια, διατίθενται στα 1912 στις τουρκοκρατούμενες Κορυτσά, Σέρρες, Θεσσαλονίκη και στο Μοναστήρι. Τα αλφαβητάρια αυτά εικονογραφικά κινούνται στα μορφικά πρότυπα των  Ιεραποστολικών.

Ο νόμος  πού υπάρχει στην Ελλάδα από το 1907 (Γ Σ Ά) και απαγορεύει την χρήση οποιουδήποτε βοηθητικού βιβλίου ανάγνωσης στο σχολείο, εκτός από την Καινή Διαθήκη σε έκδοση μάλιστα του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ορίζει  ότι η έγκριση των αναγνωστικών γίνεται από κρατική επιτροπή τεσσάρων πανεπιστημιακών, διευθυντού Διδασκαλείου, επιθεωρητή δημοτικής εκπαίδευσης, δύο πρωτοβάθμιων δασκάλων, από διευθυντή γεωργικού σταθμού και από δύο λόγιους, (Φραγκουδάκη  77 σελ 38), χωρίς φυσικά πουθενά να αναφέρεται η ύπαρξη καλλιτέχνη σε αυτήν.

Σχολικό  αλφαβητάριο : μοχλός ανατροπής ή  σμίλη διαμόρφωσης ;

Στις αρχές του αιώνα στην Ελλάδα, η ανυπαρξία καλλιτεχνικής ταυτότητας πού επιτείνεται από την ανυπαρξία γενεσιουργών συγκρούσεων στην περιοχή της τέχνης δεν επιτρέπει καμία σύγκρουση αφού κανείς δεν αμφισβητεί την αυθεντία της σχολής του Μονάχου παρά το ότι αυτή έχει διαγράψει ήδη την τροχιά της και έχει καταχωρηθεί πια σαν ακαδημαϊκή έκφραση.  Στα ευρωπαϊκά κέντρα όμως ήδη ενυπάρχουν η ακαδημαϊκή  και η πρωτοποριακή έκφραση σε γόνιμους μεταξύ τους διάλογους και αντιπαραθέσεις  (Κωτίδης δδ σελ 17).

Τον Αύγουστο του 1910 ιδρύεται ο Εκπαιδευτικός Όμιλος με σκοπό την αναμόρφωση της ελληνικής παιδείας από τους οπαδούς του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Το κίνημα των υπαξιωματικών του στρατού στα 1909 έχει διαμορφώσει ευνοϊκές συνθήκες και προοπτικές για ενεργητικότερη στάση στο θέμα των σχέσεων τους με το κράτος. (Τερζής σελ 79). Τα μέλη του προέρχονται από την πριν λίγο καιρό διαλυμένη συντηρητική «Εταιρία Εθνική γλώσσα»  του Δραγούμη την «Κοινωνιολογική Εταιρία» του Α. Παπαναστασίου και του εκδότη Ελευθερουδάκη (Α. Πασιά 99, σελ 6-8) καθώς και από τον παιδαγωγικό-λογοτεχνικό χώρο, όπως οι Δελμούζος, Παπαμαύρος, Καζαντζάκης, Δημοσθένης Ανδρεάδης, Νιρβάνας, Μαβίλης, Π. Δέλτα.  Το 1912 συντάσσονται ανεπίσημα με τους Φιλελεύθερους, συνεργάζονται το 1913 στην εκπόνηση των εκπαιδευτικών νομοσχεδίων με τον Ι. Τσιριμώκο και το 1917 δημιουργούν και οργανώνουν την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917-20.    Την περίοδο αυτή η ρήξη με το παρελθόν και η αναζήτηση του ¨νέου¨ είναι κοινό αίτημα ενώ τα  Νοεμβριανά έχουν ήδη δηλώσει το μέγεθος του Εθνικού Διχασμού τότε η δημοτική, με νομοσχέδιο πια, αρχίζει να  διδάσκεται στις τέσσερις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου και τα αλφαβητάρια  να  γράφονται σε αυτήν (Ν.827/1917 ΦΕΚ 188,Α,  5 Σεπτεμβρίου 1917) (Μεντζαφού, Ιακωβίδης σελ 256).  Από το 1917 έως το 1920 εικονογραφούνται τα αλφαβητάρια του Επ. Παπαμιχαήλ από τον γλύπτη, ζωγράφο και κατά βιοπορισμό εικονογράφο βιβλίων Πέτρο Ρούμπο (Μαλέας, Ελ. Βήμα), του Ι.Συκώκη από τον νεαρό – τότε- ζωγράφο Νικόλαο Λύτρα, και το αλφαβητάριο της Συντακτικής Επιτροπής από τον «Μαλλιαρό» διανοούμενο  Κωνσταντίνο Μαλέα (Π. Βυζάντιος, Αυτοβιογραφία). Η Συντακτική Επιτροπή του Αλφαβηταρίου με τον Ήλιο, όπως αυτό έμεινε γνωστό, αποτελείται από τους πρωτεργάτες του Εκπαιδευτικού Ομίλου Α.Δελμούζο, Π.Νιρβάνα, Μ.Τριανταφυλλίδη και Ζ.Παπαντωνίου. Οι εικονογραφήσεις αυτές θεωρούνται σαν αντιπροσωπευτικό έργο της συμβολιστικής τάσης στην ζωγραφική του Μαλέα όπου υπάρχει έκδηλη χρήση τύπων της Αρ-Νουβώ και εισαγωγή στοιχείων Ιαπωνισμού με εξαιρετικά κομψή γραμμική και σχηματοποιημένη απόδοση των στοιχείων του τοπίου, εκφράζοντας έτσι όχι τόσο αυτά πού βλέπονται αλλά αυτά που εννοούνται (Κωτίδης ’00, σ132-3)  και (Ματθιόπουλος ’96 σ 616)

Φυσικά η  επιλογή των καλλιτεχνών αυτών δεν είναι τυχαία, κοινά τους σημεία,  εκτός από το ότι το καβαλέτο τους δεν είναι το μοναδικό πεδίο της πνευματικής τους μάχης,  είναι τόσο ο νεωτεριστικός   προσανατολισμός  της τέχνης τους   όσο και οι επαγγελματικές και ιδεολογικές τους συγκλίσεις με τους ανθρώπους του Δημοτικισμού όπως η Π. Δέλτα, ο δημοσιογράφος Ν. Γιαννιός και ο « νονός» του «Μαλλιαρισμού»  Κ. Πασαγιάννης (Αλεξοπούλου 92, σ 279). Ας μην μας παραξενεύει όμως το γεγονός ότι οι  εικονογράφοι μας είναι ζωγράφοι και γλύπτες και όχι χαράκτες, γιατί ήδη στα 1917 η τσιγκογραφική αναπαραγωγή (κλισέ) έχει πια εκτοπίσει πλήρως την ξυλογραφική αναπαραγωγή των εικονογραφήσεων στα έντυπα της εποχής (Γιοφύλης 51 σελ 15) και ήδη το τμήμα της χαρακτικής στο Σχολείο των Τεχνών έχει πάψει να λειτουργεί μετά την έλλειψη χρηματοδότησης πού προκαλεί τις αλλεπάλληλες παραιτήσεις διαμαρτυρίας του δάσκαλου Φέρμπου (Κάσδαγλης’91 σ 238). Η φωτοτσιγκογραφία διδάσκεται από τον καθηγητή της Σιδηροδρομικής στο Πολυτεχνείο Ι. Ζωχιό σαν απόδειξη του τεχνολογικού και χρηστικού της χαρακτήρα. ( Χρήστου΄80 σ 20)

Το σχολικό αλφαβητάριο πεδίο πολιτισμικής ρήξης.

Για πρώτη φορά λοιπόν στην ιστορία του ελληνικού σχολικού βιβλίου, αν εξαιρεθεί η περίπτωση του αλφαβηταρίου του Ι.Πλατύ,  παρουσιάζονται  πρωτότυπες εικονογραφήσεις, που δημιουργούνται με αισθητικά κριτήρια και αναφέρονται άμεσα στα κείμενά του. Το συντηρητικό  καλλιτεχνικό περιβάλλον φαίνεται να υποδέχεται ευνοϊκά την  ιδέα για την προσπάθεια αυτή, ίσως η ανάθεση της εικονογράφησης στον μεγαλύτερο γιο του Νικηφόρου Λύτρα τον Νικόλαο να προδιάθεσε ευνοϊκά τους συντηρητικούς του περιοδικού[2].  (Δ. Κ Καλογερόπουλος 1918 , σελ 49.)

Η σημαντικότερη καινοτομία πού εισάγεται είναι η καινούρια αντίληψη για το σχολικό βιβλίο το οποίο πρέπει να είναι διδακτικό με ελκυστική εμφάνιση και ζωηρή αφήγηση προκαλώντας έτσι το ενδιαφέρον των μαθητών. 

Το 1917 είναι σημαντικός σταθμός και για τα εικαστικά πράγματα  γιατί   είναι η χρονιά που μια παρέα νεαρών καλλιτεχνών διαχωρίζει τη θέση της, με το συμβολικό σχίσιμο έργου του Νικόλαου Λύτρα  στην ετήσια έκθεση του  Συνδέσμου  Ελλήνων Καλλιτεχνών, από την καφετιά  ακαδημαϊκή Γερμανική καταχνιά. (Μεντζαφού’99 σ 257). Έτσι γεννιέται η ομάδα «Τέχνη» (Βυζάντιος 1963), όπως ονομάζεται  μετά από πρόταση του Κ.Μαλέα  ενδεχόμενα σαν απόδοση τιμής στο περιοδικό ¨Τέχνη¨ των  ¨Μαλλιαρών¨ δημοτικιστών λογοτεχνών πού τις αντιδράσεις των συντηρητικών Αθηναίων σε αυτούς χιουμοριστικότατα περιγράφει ο Π. Νιρβάνας (σελ 75). Οι ριζοσπαστικές απόψεις τους με τις διεθνιστικές ιδέες  και τη γαλλοτραφή παιδεία στην ουσία είναι το εικαστικό αντίστοιχο των φιλελεύθερων ιδεών του Ε. Βενιζέλου και του Α. Παπαναστασίου, που σύντομα γίνονται πελάτες, προστάτες και θαυμαστές τους. Στην πρώτη έκθεση της ομάδας ¨Τέχνη¨ δίνουν και οι δύο του εντολή στην Λέσχη των  Φιλελευθέρων να αγορασθούν έργα όλων των συμμετεχόντων στην έκθεση (Α.Κωτίδης 00 σελ 108).  Ο Βενιζέλος έχοντας συσπειρώσει γύρω του το σύνολο των μη παραδοσιακών διανοουμένων, φαίνεται ότι  έχει διδαχθεί από τον Κλεμανσό την πραγματική ανάγκη του πολιτικού να συναναστρέφεται και να ενισχύει σημαντικούς καλλιτέχνες . (Απάρτης 84 σελ 83). Ζητά μάλιστα να είναι ο πρώτος πού θα διαβάσει τα νέα αναγνωστικά  του δημοτικού σχολείου (Δημαράς σελ 27) .   Το  ίδιο όμως συντηρητικό περιβάλλον που πριν έναν χρόνο ζητούσε  να αναλάβει την αισθητική των σχολικών βιβλίων κάποια καλλιτεχνική επιτροπή, μετά από την κυκλοφορία του Αλφαβηταρίου  με τον Ήλιο (της Συντακτικής  Επιτροπής) αντιδρά για τον φυσιολατρικό του προσανατολισμό και την μη εστίαση του στην  εθνοκεντρική διαπαιδαγώγηση.[3] (Πινακοθήκη  1919, σελ 65). Στο ίδιο περιοδικό μετά από σχεδόν ένα χρόνο ο Κ.Μαλέας αποκαλείται ¨αντιπρόσωπος των Μαλλιαρών στην ζωγραφική.. και ..ξενότροπος  εμπρεσιονιστής μέχρι ακαταλήπτου¨ (Ματθιόπουλος ’96 σ 616 ).

Το 1920 είναι η μαύρη χρονιά του ελληνικού σχολικού βιβλίου.  Η εκλογική ήττα του Ε. Βενιζέλου αφήνει την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση εκτεθειμένη στις ιεροεξεταστικές επιτροπές που αποφασίζουν για τα αλφαβητάρια της δημοτικής: «Να εκβληθώσι πάραυτα εκ τών σχολείων καί νά καώσι…….. ώς έργα ψευδούς και κακοβούλου προθέσεως». Παρ όλη όμως την πολεμική πού δέχεται το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο οι εικονογραφήσεις του και η καλλιτεχνική του επιμέλεια δέχονται ευνοϊκότατα σχόλια.  Στην θέση των καλαίσθητων αλφαβηταρίων, από την επιτροπεία των «ιεροεξεταστών», εγκρίνονται ανατυπώσεις παλαιότερων καθώς και μερικά προσαρμοσμένα στις «νέες» απαιτήσεις με συμφύρματα ετερόκλητων εικονογραφήσεων και κειμένων που περιλαμβάνουν από κλεμμένες παραστάσεις γαλλικών και γερμανικών βιβλίων, χονδροκαμωμένες θρησκευτικές παραστάσεις, άσκοπους γλωσσοδέτες ακόμα και παραστάσεις ένστολων Ευρωπαίων στρατιωτικών.  Με αυτόν τον τρόπο ο Γερμανοτραφής έγχελυς (χέλι, στα Γερμανικά Aal) καταφέρνει να τρυπώσει στα  ¨αντί-μεταρρυθμιστικά αλφαβητάρια των Ίων και των Ωών¨.  Οι αλλεπάλληλοι και συνεχείς γλωσσοδέτες τους έχουν την ικανότητα να ξεγελούν  ακόμα και τους συγγραφείς των κειμένων τους (Μακρυναίου Α, Ελληνικόν Αλφαβητάριον, τεύχος 1^ο σελ 4 ,1923 έκδοση 10η… Επιδιορθωμένη). Με την  ολοφάνερη  προχειρότητά τους τόσο στην συγγραφή όσο και στην εικονογράφηση μοιάζουν σαν τον επιθανάτιο ρόγχο ενός παλιού και σκοτεινού κόσμου που αργοπεθαίνει, πράγμα πού βέβαια απέχει πολύ από το τελικό αποτέλεσμα.  Οι Ιεροεξεταστές πολέμιοι της δημοτικής χάνουν την εξουσία τους με τον οδυνηρότερο τρόπο, η Μικρασιατική καταστροφή και το ενάμισι εκατομμύριο πρόσφυγες βυθίζουν τη χώρα σε ψυχολογική και οικονομική απόγνωση.   Το διάστημα από το '22 έως το '25, πού αποκαλείται και δεύτερη περίοδος της Μεταρρύθμισης του 1917, παρά την αλληλοδιαδοχή των 14 υπουργών  παιδείας και την μία τουλάχιστον μεταβολή νομοθεσίας για τα διδακτικά βιβλία τον χρόνο (Δημαράς Α. Αλφαβητάρι… σελ 34) κυκλοφορούν δύο νέα αλφαβητάρια της δημοτικής εικονογραφημένα από καλλιτέχνες που αποδέχονται και οι συντηρητικοί κύκλοι της εποχής. Ο ένας είναι ο συντηρητικός  ηθογράφος Α. Γεραλής, για τον οποίο υπάρχουν ενδείξεις εικονογράφησης τολμηρών περιοδικών κατά την διάρκεια της σεμνότυφης Παγκαλικής δικτατορίας (Αθάνατος '25), και ο γελοιογράφος πολιτικών εφημερίδων, Φωκίων Δημητριάδης. Η αρετή της αγροτικής ελληνικότητας πού έντονα προβάλλεται μέσα από τις εικονογραφήσεις, την ηθογραφική και λαϊκή ζωγραφική της περιόδου είναι απαραίτητο αντιστάθμισμα στον μονόπλευρο δυτικοευρωπαϊκό μοντερνισμό. (Χατζηνικολάου ’82 σ 42).  Την περίοδο αυτή στην οικονομία η διαδικασία εκβιομηχάνισης συνεχίζεται με εντατικότερους ρυθμούς, παρά τις αντίξοες συνθήκες, σαν η μόνη λύση για την χώρα. Το ξένο κεφάλαιο –πού ως τότε είχε μικρή παρουσία κυρίως σε στρατιωτικού χαρακτήρα επενδύσεις- αρχίζει να παίζει σημαντικότατο ρόλο στην ανάπτυξη της βιομηχανίας, το προσφυγικό δυναμικό εξάλλου προσφέρει αρκετή πρώτη ύλη, φθηνά εργατικά χέρια και ψυχές  (Βεργόπουλος). Την νέα πολιτική από το 1923 μέχρι το 1928 χαρακτηρίζει ο φόβος της εξουσίας μπροστά στην όξυνση της λαϊκής δυσφορίας, ενώ η ελληνική πνευματική κοινωνία δονείται από την λαχτάρα και την φοβία του ¨νέου¨,  εξάλλου ο Βενιζέλος δεν έχει πια τίποτε κοινό με τον επαναστάτη του Θέρισου.(Φραγκουδάκη 1977 σελ 103). Στα 1928, με τον Ν 3438/1927 που καθορίζει τους όρους συγγραφής, εικονογραφούνται τρία αλφαβητάρια από τους έμπειρους ζωγράφους που εικονογραφούν συστηματικά, τον Όθωνα Περβολαράκη τον οποίο εύκολα  μπορούμε να χαρακτηρίσουμε και σαν Πατριάρχη των γραφικών τεχνών στην Ελλάδα, τον Φώτη Κόντογλου πού εκείνη την περίοδο εμφανίζει μεγάλη εικονογραφική δραστηριότητα (Ν. Ζίας΄95 σ 236-269),  και τους πρώτους διαφημιστές στην Ελλάδα τους  Καστανάκη  και  Σπαχή. Σε αυτά τα αλφαβητάρια επανέρχεται και η μέθοδος των «αρχοειδών λέξεων» πού είχε αποκλειστεί από την Συντακτική Επιτροπή του 1918 σαν αναχρονιστική και ανασταλτική, εξ άλλου ο Εκπ. Όμιλος έχει ήδη διασπαστεί όπως και η ενότητα των μη παραδοσιακών διανοουμένων πάνω στο πρόβλημα της παιδείας. Την περίοδο αυτή πρωτοπαρουσιάζονται ανάμεσα στα κείμενα και εικονογράμματα σαν και αυτά πού υπάρχουν στην αλληλογραφία του L.Carrol και της Beatrice Potter με τους μικρούς τους φίλους Ina Watson και Noel Moore.  (Ζερβού '97 σ159-161).

Παράλληλα στις εικονογραφήσεις των αλφαβηταρίων αυτών έχει ήδη αρχίσει να διαφαίνεται  έμφαση  στην  Ελληνική παράδοση  μέσα σε ένα περιβάλλον έντονης νεωτεριστικής διάθεσης. Αυτό είναι ιδιαίτερα έκδηλο τόσο μέσα από τις υπερβολικές ενδυματολογικές αναφορές σε λαϊκές ενδυμασίες[4], είτε σαν αναφορές στην ηθογραφική ζωγραφική των Γύζη και Νικηφόρου Λύτρα του προηγούμενου αιώνα, ιδιαίτερα στο αλφαβητάριο των Παπαμαύρου και Περβολαράκη του 1929. Σε αυτό το αλφαβητάριο επίσης ο Άγιος Βασίλης εικονίζεται με ιερατικά άμφια να προσφέρει χαρταετό στα παιδάκια. Το παράδοξο  φαινόμενο της ξαφνικής εμφάνισης της Παράδοσης δεν παρατηρείται μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε Δυτικοευρωπαϊκές χώρες όπου ή άνοδος του Μοντερνισμού συμπίπτει με την ανακάλυψη της Παράδοσης. (Τζιόβας σελ 20-21)

Το σχολικό βιβλίο σωσίβιο της εκδοτικής δραστηριότητας.

Το κραχ του Χρηματιστηρίου της Νέας Υόρκης (1928-1931) συμπαρασύρει την ήδη ευαίσθητη ελληνική οικονομία,  πού βασίζει την μέχρι τότε βιωσιμότητά της,  (R.Glogg σελ 185-186),   στην διακύμανση της τιμής της σταφίδας και την εισροή του συναλλάγματος των μεταναστών κυρίως από τις Η.Π.Α,  προκαλώντας με αυτόν τον τρόπο μια σοβαρότατη κρίση και στην βιβλιαγορά.  Οι διαδοχικοί νόμοι 5045/1931 και 5911/1932 του Γ. Παπανδρέου βοηθούν τους εκδοτικούς οίκους να απευθυνθούν σε ένα σταθερό και μεγαλύτερο κοινό, το μαθητικό (Τσοκόπουλος Β΄99). Αυτοί τους χρησιμοποιούν με τον καλύτερο τρόπο, επιλέγουν τους διαπρεπέστερους εικονογράφους και κειμενογράφους παρουσιάζοντας -είναι αλήθεια -θελκτικότατα προϊόντα.   Σε αυτή τη περίοδο (1932)[5] παρουσιάζεται και το απάνθισμα των αλφαβηταρίων που συν-γράφει, μαζί με τους Δούκα και Δεληπέτρο, η μαχητική φεμινίστρια και στόχος της αναταραχής στα Μαρασλειακά, Ρόζα Ιμβριώτη και εικονογραφεί ο πατέρας της νεότερης ελληνικής χαρακτικής Γιάννης Κεφαληνός. Ο έμπειρος αυτός χαράκτης έχει έρθει από την Γαλλία πριν λίγο με κυβερνητική μεσολάβηση (Κεφαληνός ΄31 σ 190) για να αναλάβει και να  ξαναλειτουργήσει το εργαστήριο της χαρακτικής στην ΑΣΚΤ μετά από 16 χρόνια, ενώ δημιουργεί παράλληλα το εργαστήριο της ¨τέχνης του βιβλίου ¨.  Την περίοδο επίσης αυτή (1934)  παρουσιάζεται από τον εκδοτικό οίκο «Κολάρου» και το βιβλιοπωλείο Εστία το αλφαβητάριο που ακροβατεί ανάμεσα στην εικονογράφηση και τις πλαστικές εικαστικές αναζητήσεις, του, πρωτοπόρου για την εποχή του ζωγράφου, Περικλή Βυζάντιου, βασικού συντελεστή της ομάδας «Τέχνη» και «Ομάδα Τέχνης ’30» (Ε.Δ. Ματθιόπουλος).  Αλφαβητάρια επίσης μέχρι το 1937 - που δημιουργείται ο Ο.Ε.Σ.Β  με τον Μεταξικό νόμο Ν.952/1937-  εικονογραφούν ο Μίμ-Παπ, ο Τάκης Καλμούχος, ο Μάριος Αγγελόπουλος, ο Γιώργος Λυδάκης, ο Βάσος Γερμενής και ο Σ. Βιττωρόπουλος. Ο ηλικιακός μέσος όρος των εικονογράφων μας , τον καιρό πού τους ανατίθεται  το έργο είναι 36 ετών, κατά μέσο όρο εξασκούν  καλλιτεχνική δραστηριότητα για 12,5 έτη και από τους 17 έχουν ακαδημαϊκές σπουδές, πού συνήθως συνοδεύεται από μετεκπαίδευση στο εξωτερικό, οι 14.  Από αυτούς οι 13 έχουν ήδη παρουσιάσει αξιόλογο καλλιτεχνικό έργο που απασχόλησε το καλλιτεχνικό περιβάλλον. Είναι λοιπόν φανερό, αν συνεξεταστούν και η οικονομική κατάσταση των καλλιτεχνών και η πολιτική τους δραστηριότητα από τα βιογραφικά τους  στοιχεία, ότι οι εικονογραφήσεις αυτές είναι  ώριμα έργα με συγκεκριμένους καλλιτεχνικούς και εκπαιδευτικούς κατά κύριο λόγο στόχους και όχι απλά μόνο  επιβιωτικός πόρος.

Το κεντρικό θέμα των εικονογραφήσεων των αλφαβηταρίων της περιόδου 1917-1937 είναι το παιδί και το περιβάλλον που ζει κατά τον ελεύθερο χρόνο του,  κυρίως έξω από το  σπίτι στο χωριό ή στην εξοχή.  Οι απεικονίσεις της φύσης την παρουσιάζουν σαν πηγή αισθητικών εμπειριών και  όχι σαν δυνητική απειλή όπως τα παλαιότερα αλφαβητάρια. Οι άνθρωποι της φύσης και τα ζώα τους είναι μορφές οικείες σαν  τις αγαπημένες των παππούδων τους, αν και απαντώνται συχνότερα από αυτές. Η οικογένεια παρουσιάζεται σαν φυσικός θεσμός χωρίς προσπάθεια υπεραξιολόγησής  της και χωρίς την ανελαστική υποταγή του παιδιού στην ιεραρχία της, η πατρική μορφή απαντάται σπανιότερα από της μητέρας. Το παιχνίδι είναι σχεδόν πάντοτε ομαδικό και η ομάδα απαρτίζεται από φίλους. Η ιδεολογία  που  κυριαρχεί στα αλφαβητάρια αυτά είναι μία αστική ορθολογική αντιμετώπιση του φυσικού κόσμου πού περιβάλλει το παιδί. 

Η μνεία στην θρησκεία αναφέρεται κυρίως σαν ατομική προσευχή και σπανιότερα σαν περιγραφή παραδοσιακών θρησκευτικών γιορτών ειδικά στο χωριό ή στην εξοχή. Αν και η αναφορά στο θρησκευτικό συναίσθημα συνήθως γίνεται στο δεύτερο μέρος των αλφαβηταρίων, σε αυτό πού εικονογραφεί ο Γ.Κεφαλληνός απουσιάζει εντελώς  παράδοξα,  αφού ο ένας από τους τρεις συγγραφείς είναι παπά-δάσκαλος (Κάσδαγλης ΄91 σ 256). Αντίθετα στην επανέκδοσή του το ΄36, που εικονογραφεί ο Τ.Καλμούχος, υπάρχει υπερβολικό ποσοστό αναφορών. Βέβαια από την ομάδα απουσιάζουν πια η Ρόζα Ιμβριώτη και ο Κεφαλληνός, ενώ μας είναι γνωστό ότι υπήρχαν διάφορα προβλήματα και έτσι οι εικονογραφήσεις δεν ολοκληρώθηκαν. Αυτός είναι ο λόγος πού ο χαράκτης αναθέτει την επιμέλεια της εκτύπωσης στον όχι αρκετά έμπειρο μαθητή και φίλο του Τ.Καλμούχο.

Στις εικονογραφήσεις αυτές ενυπάρχουν ιδιαίτερα εμφανή και αιχμηρά σημεία ρήξης τους με το πολιτισμικό συνεχές τόσο στον εικαστικό ορίζοντα προσδοκιών, μέσω της πάλης της φωτοσκίασης με την επιπεδότητα , όσο και  στον εκπαιδευτικό. Ο άνεμος του παιδοκεντρικού σχολείου πού φυσάει από την Ιένα και φτάνει  ως την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ακούγεται ξεκάθαρα και στην Ελλάδα. Το όνομα του Froebel, οι νέο-Rousseau-ικές κατευθύνσεις και η πρώτη μεγάλη έκθεση παιδικής Τέχνης στο Ανόβερο στα 1911, είναι ήδη γνωστά στο σχολείο της Αικ. Λασκαρίδου (Γκροπένκισερ 1912)[6]. Η ρήξη ανάμεσα στην καλλιγραφία, τις δεξιοτεχνικές διαγραμμικές ασκήσεις των προγραμμάτων του W Smith και την χειροτεχνία, την κηπουρική,  την ζωοφιλία,  την καλλιέργεια δηλαδή των δεξιοτήτων του παιδιού είναι καταφανής. (L.Chapman ’93 σ 10-11) και (Γωγοπούλου Α.΄93 ). Το κίνημα προοδευτικής εκπαίδευσης στην Αμερική, ας μην το ξεχνάμε, έχει κοινή αφετηρία και προέλευση με τα όνειρα του Δελμούζου (Rοhrs’90 σ 10  ). Η σύγκρουση με το  δασκαλοκεντρικό σχολείο και την  εθνοκεντρική διαπαιδαγώγηση, όπως και το πάθος του για την απελευθέρωση των δημιουργικών δυνατοτήτων των νέων φαίνεται σαν σκοπός ζωής για τον Μαλέα τόσο από την αρθρογραφία του στον Νουμά  και το Ελεύθερο Βήμα όσο και από την δραστηριότητά του ακόμα από την περίοδο της Θεσσαλονίκης  (1913-1917)[7].

                        Στα αλφαβητάρια αυτά το παιχνίδι των προτύπων και των μεταγραφών είναι κοινός τόπος τόσο για τα κείμενα όσο και για τις εικόνες, αν και η ιστορία είναι τυπικά η ίδια, το παιδί, οι φίλοι, τα αδέλφια, οι γονείς στην εξοχή  με τους παππούδες και τους ανθρώπους της υπαίθρου και τα ζώα τους. Συνήθως τα κείμενα προέρχονται από βελτιωμένες μεταγραφές  προηγούμενων αλφαβηταρίων του ίδιου συγγραφέα ενώ οι εικόνες είναι  λογοκριτικές  απόπειρες πού αφορούν το μορφοπλαστικό εικαστικό ιδίωμα του προγενέστερου, συνήθως σημαντικού και πρωτοπόρου από ελάσσονες καλλιτέχνες, εικονογράφου. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του αλφαβηταρίου του Συκώκη πού εικονογραφείται το ΄34 από τον Π.Βυζάντιο και μεταγράφεται στα ΄36 από τον άσημο ακαδημαϊκό Βιττωρόπουλο που καταφεύγει ακόμα και στην χρήση χρυσοτυπίας για να αναπληρώσει την ενοχλητική νεοτερικότητα του προτύπου. Ακόμα όμως και για το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο μας είναι γνωστό ότι κινείται στα μορφικά πρότυπα του Γερμανικού ¨Im goldenen Kinderland¨ του Lay (Δημαράς’76 σ143).  Η γνωριμία των μαθητών με το  εικαστικό λεξιλόγιο, στα κείμενα και τις εικόνες ταυτόχρονα, εμφανίζεται για πρώτη φορά  στο αλφαβητάριο των Παπαμαύρου-Περβολαράκη στα 1929 και επαναλαμβάνεται από τότε  τακτικά, άλλοτε ευθέως και άλλοτε συγκαλυμμένα ή σαν αναφορά στην ζωγραφική.

Οι λόγοι πού οι καλλιτέχνες αυτοί δέχονται να εικονογραφήσουν σχολικά αλφαβητάρια είναι πολλοί, κυρίως προσωπικής φύσης. Ο Κεφαλληνός αγαπά πολύ τα παιδιά, γιατί δεν έχει, βλέπουμε ότι στην αλληλογραφία με τα αδέλφια του είναι έκδηλη η αγάπη  για τα παιδιά τους. Ο Π.Βυζάντιος, πού από την αυτοβιογραφία του γνωρίζουμε ότι εκείνο τον καιρό ζούσε μακριά από τα παιδιά του, έχει χρησιμοποιήσει μία προσωπογραφία της κόρης του Μαριλένας, καμωμένη από το φυσικό σαν πρότυπο για την απεικόνιση της μικρής ηρωίδας του αλφαβηταρίου.     Αντίθετα για τον Νικόλαο Λύτρα η εικονογράφηση του αλφαβηταρίου του Συκώκη είναι μία πράξη «πατροκτονίας» ενάντια στο φάντασμα του καθαρευουσιάνου Πατριάρχη  Νικηφόρου. Ας μην ξεχνάμε ότι το εικονογραφικό ταλέντο του νεαρού Λύτρα ανακαλύπτεται και ενθαρρύνεται από την «Μπενάκαινα», παρά τις αντιρρήσεις του Μ.Τριανταφυλλίδη και του Πάλλη πού όμως αφορούν περισσότερο την θεματική των εικονογραφήσεων (Ζερβού ΄92 σ 113) παρά την πλαστική τους όσο και αν αυτές εκφέρονται σαν προσανατολισμένες εκεί (ΓκότσηΧ.Γ ΄92 σ 33). Εξ άλλου οι ριζοσπαστικές του απόψεις, ενάντια στην Ακαδημαϊκή δεξιοτεχνική αντίληψη για την αναπαράσταση και την παντοδυναμία των τεχνικών συνταγών της, συνηγορούν σε αυτήν την υπόθεση (Κωτίδης΄93 σ278 και Ματθιόπουλος’96 σ 623)      

Τα αλφαβητάρια αυτά πού εμφανίζονται σε μία τόσο ταραγμένη περίοδο της ιστορίας, που όμως θα διαπλάσει τελικά το προφίλ της αναπτυσσόμενης νέας Ελλάδας, δεν παύουν να είναι και ένα εμπορευματικό είδος που στοχεύει στην αγοραστική δύναμη των ενηλίκων. Ο ενήλικας- στόχος εδώ είναι ο δάσκαλος και δια μέσω αυτού, ο γονιός. Ο πατέρας της ¨τέχνης του βιβλίου¨ Γ.Κεφαλληνός είναι απόλυτα σαφής δηλώνοντας  “Το παιδικό βιβλίο πρέπει να το διαβάζει ευχάριστα και ο μεγάλος”. Η γοητευτική και πληθωρική εικονογράφηση, οι εύληπτες ιστοριούλες και ο ανάλαφρος τρόπος παρουσίασης των γλωσσικών ασκήσεων είναι ουσιαστικά τα όπλα πού οι εκδότες θα χρησιμοποιήσουν για να κερδίσουν την εμπορική μάχη  επιβίωσης των επιχειρήσεών τους  στο θολό οικονομικό τοπίο του Μεσοπολέμου. Οι βιβλιοφιλικοί Παπανδρεϊκοί νόμοι του 1931 θα τους το επιτρέψουν. Νομίζω ότι είναι πια ξεκάθαρα ορατό αυτό που η Α.Ζερβού παρατηρεί “ Η σχέση του παιδικού βιβλίου με τον κόσμο της αγοράς είναι διαρκής, σύνθετη και πολυπλόκαμη.” (Ζερβού.Α ’92)

Βιβλιογραφία

1.     Αθάνατος Κώστας: "Έκθεσις Γεραλή". Ελεύθερο Βήμα  22-11-1925

2.     Αλεξοπούλου- Καλιγιάννη: Η Νεοελληνική Ζωγραφική-Γλυπτική-        Λογοτεχνία. Διδ. διατ. τόμος Α. εκδ Βιβλιοθήκης Σοφίας Ν Σαριπόλου Αθήνα 1992.

3.     Απάρτης Θ:  Από την Ανατολή στην Δύση. εκδόσεις Γνώση  Αθήνα 1984

4.     Βεργόπουλος Κ   Εθνισμός και οικονομική ανάπτυξη. Η Ελλάδα στον Μεσοπόλεμο. Εξάντας. Αθήνα 1978.

5.     Βυζάντιος Π.  "Πριν από μισό αιώνα" περιοδικό Ζυγός  τεύχος 90   1963         σελίδα 19 Αθήνα 1992.

6.     Του ίδιου Η ζωή ενός ζωγράφου. Αυτοβιογραφία. Εκδ Μ.Ι.Ε.Τ .Αθήνα 1994.

7.     Γιοφύλης Φώτος: Η Ελληνική ξυλογραφία 1821- 1950. Εκδ Μαυρίδης Αθήνα 1951

8.     Γκότση Χαρίκλεια-Γλαύκη  Ο ζωγράφος Νίκος Λύτρας. Μτπτ.Εργ. Α.Π.Θ. 1992. Καθ. Κωτίδης Α.

9.     Γκροπένκισερ Ε.Μ   Ιχνογραφία των παιδιών μας. εκδ Εστία. Αθήνα 1912

10.  Γωγοπούλου Ανδρ.  Οι εικαστικές τέχνες στην στοιχειώδη και μέση εκπαίδευση. Μτπτ.Εργ. Α.Π.Θ. 1993 καθ. Παπανικολάου Μ.

11.  Chapman L  Διδακτική της τέχνης. Προσεγγίσεις στην καλλιτεχνική αγωγή. Εκδ Νεφέλη. Αθήνα 1993

12.  Clogg Richard :Σύντομη Ιστορία της Νεότερης Ελλάδας. εκδόσεις Καρδαμίτσα Αθήνα 1984

13.  Δημαράς Α Το Αλφαβητάρι με τον Ήλιο. Εκδ Εστία  Αθήνα 1976.

14.  E.H.Gombrich. Iστορία της τέχνης.  Εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα 1994.

15.  Ζερβού.Α: Στη χώρα των  θαυμάτων. Το παιδικό βιβλίο ως σημείο συνάντησης παιδιών –ενηλίκων. Εκδ. Πατάκη, Αθήνα 1997.

16.  Της ίδιας  Λογοκρισία και αντιστάσεις στα κείμενα των παιδικών μας χρόνων.   Εκδ Οδυσσέας Αθήνα 1992.

17.  Ζίας Ν. Η κοσμική ζωγραφική του Φώτη Κόντογλου. Διδ.διατ. Παν.Αθηνών. 1995  καθ Χ.Χρήστου

18.  Κάσδαγλης Ε.Χ   Γιάννης Κεφαληνός, ο χαράκτης ο δάσκαλος  εκδ Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα 1991

19.  Κεφαληνός Γ.  Αλληλογραφία- κείμενα , με την επιμέλεια τού Ε.Χ.Κάσδαγλη. εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα 1991.

20.  Κεφαλληναίου Ε: Nεοελληνικά αλφαβητάρια 1771-1981. Παρασκήνιο, Αθήνα 1995.

21.  Κουμαριανού-Δρούλια-Layton: Το Ελληνικό βιβλίο 1476-1830. Εκδ Εθνικής Τράπεζας. Αθήνα 1986

22.  Κουζέλη Χ  Κείμενο και εικόνα. Σχέσεις σύγκλισης και απόκλισης. Μετ.εργ . δκτλ Παν.Αιγαίου. Ρόδος 2000. Καθ. Α. Ζερβού.  

23.  Κωτίδης.Α  Ο ζωγράφος Μαλέας. Δ.δ Α.Π.Θ. Θεσσαλονίκη.1982 καθ. Χρ.  Χρήστου. 

24.  Του ίδιου,  Μαλέας (Μονογραφία) εκδ Αδάμ. Αθήνα 2000.

25.  Του ίδιου,  Μοντερνισμός και Παράδοση στην Ελληνική τέχνη του μεσοπολέμου. Εκδ University studio press. Θεσσαλονίκη 1993.

26.  Μαλέας Κ    "Η αισθητική αγωγή των παιδιών μας". Περιοδικό Ο Νουμάς 1919.

27.  Του ίδιου,        "Πέτρος Ρούμπος ,ο γλύπτης και ο σχεδιαστής". Εφημ. Ελεύθερο Βήμα . 31-8- 1925

28.  Του ίδιου,  Εικόνες λαϊκής αρχιτεκτονικής. Σύλλογος προς διάδοσιν των ωφέλιμων βιβλίων. Αθήνα 1921.

29.  Ματθιόπουλος Ε.Δ.  Η συμμετοχή της Ελλάδας στην Μπιενάλε της Βενετίας 1934-40. Διδ διατ, δκτλ αδ. Παν. Κρήτης, Ρέθυμνο 1996. καθ. Χατζηνικολάου Ν.

30.  Μεντζαφού- Πολύζου Ο. Ο Ζωγράφος Ιακωβίδης, εκδ. Αδάμ, 2000

31.  Μισιρλή Ν: Γύζης , Αδάμ, Αθήνα 1995

32.  Μπαρούτας Κ: H εικαστική ζωή και η αισθητική παιδεία στην Αθήνα του                    19^ου αιώνα. Σμίλη, Αθήνα 1990.

33.  Μπερεδήμας Π "Βιβλίων εικονογράφηση. Τυπογραφία ή Τέχνη". Περιοδικό Εικαστική Παιδεία τ. 16 σ 30-32 Σεπτέμβρης 2000.

34.  Του ίδιου "Έντυπα εικονογραφημένα  Ελληνικά αλφαβητάρια 1481-1830". Περ. Εικαστική Παιδεία τ. 17. σ 20-26. Σεπτέμβρης 2001 

35.  Νιρβάνας Π: Φιλολογικά απομνημονεύματα. Οδυσσέας. Αθήνα 1988

36.  Παπαγεωργίου Σ: Η τυπογραφία επί Όθωνος. Καθημερινή 7 ημέρες 7-4-1996.

37.  Πασιά.Α Ιδεολογικά ρεύματα και εκδόσεις .Αναζητήσεις και καινοτομίες σε μία Ελλάδα πού άλλαζε. εφημερίδα Καθημερινή –7 ημέρες 9 Μαίου 1999.

38.  Παυλόπουλος Δ  Χαρακτική, γραφικές τέχνες-Ιστορία- τεχνικές- μέθοδοι. Εκδ Εταιρεία Εικαστικών Τεχνών –Α.Τάσσος. Αθήνα 1995.

39.  Ρούπα Ε   Το Παπάφειο Ορφανοτροφείο και το επιπλοποιείο του. Εθνική Τράπεζα. Θεσσαλονίκη 1994

40.  Rohr’s H.  Tο κίνημα της προοδευτικής εκπαίδευσης. Εκδοτικός οίκος αδελφών Κυριακίδη. Θεσσαλονίκη 1990

41.  Τερζής Ν: Η παιδαγωγική του Αλέξανδρου Δελμούζου. Συστηματική εξέταση του έργου και της δράσης του. Εκδοτικός οίκος αδελφών Κυριακίδη .Θεσσαλονίκη 1989.

42.  Τζιόβας Δ : Οι μεταμορφώσεις του εθνισμού και το ιδεολόγημα της Ελληνικότητας στον Μεσοπόλεμο. Οδυσσέας , Αθήνα 1989.

43.  Τσοκόπουλος.Β. Η πρώτη ανθοφορία του βιβλίου. Οδοιπορικό στα ελληνικά εκδοτικά πράγματα από τις αρχές του αιώνα. εφημερίδα Καθημερινή 7 ημέρες 9 Μάιου 1999. 

44.  Φραγκουδάκη Α: Τα αναγνωστικά του δημοτικού σχολείου. Ιδεολογικός πειθαναγκασμός και παιδαγωγική βία. Θεμέλιο. Αθήνα 1979.

45.  Της ίδιας: Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι. Άγονοι αγώνες και ιδεολογικά αδιέξοδα στον Μεσοπόλεμο. Κέδρος, Αθήνα  1977

46.  Χαραλάμπους Δ.Φ: Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, η ίδρυσή, η δράση του για την εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και η διάσπασή του. Εκδόσεις αδ. Κυριακίδη ,Θεσσαλονίκη 1987

47.  Του ίδιου: Το σχολικό βιβλίο στην Ελλάδα. Από τον 19^ο αιώνα ως το 1940. εφημερίδα Καθημερινή –7 ημέρες . 9 Μαίου 1999.

48.  Χατζηνικολάου Ν  Εθνική τέχνη και Πρωτοπορία. Εκδ Όχημα Αθήνα 1982

49.  Χρήστου Χρ   Νεοελληνική χαρακτική. Εκδοτική Αθηνών . Αθήνα 1994

50.  Χριστιανόπουλος Ντ.  Βίοι παράλληλοι από την συλλογή  Η κάτω βόλτα.   Διαγώνιος Θεσσαλονίκη 1980

---

[1] «Χρειαζόμεθα δια τας γλωσσικάς ασκήσεις του νηπιαγωγείου των ξενοφώνων γλώσσαν ζωντανήν και ακεραίαν προς έκφρασιν του παιδικού βίου ολοκλήρου.»   Από οδηγία του Τμήματος  Εκπαιδεύσεως της Γεν. Διοικήσεως Μακεδονίας στα 1913

[2] «Αλλά δεν αρκεί το περιβάλλον μόνον να είναι καλλιτεχνικόν. Πρέπει να  ληφθή φροντίς και διά τάς εικόνας των διδακτικών βιβλίων. Ολαι σχεδόν  έως τώρα είνε απαίσιαι , χονδροειδείς , άτεχνοι ξυλογραφίαι και μουτζουρογραφίαι διαστρεβλώνουσαι  την αντίληψιν του Καλού. Ειδική επιτροπή καλλιτεχνών άς αναλάβη την εικονογράφησιν των διδακτικών  και ιδία των αναγνωστικών βιβλίων. Η διά του βιβλίου επίδρασις της καλαισθησίας είνε αμεσωτέρα…….μία καλώς συντεθειμένη και καλώς ειργασμένη και καλώς αποτυπωμένη εικών όχι μόνον τον ευαρεστεί , αλλ αναπτύσσει  ευχερέστερον και αποτελεσματικότερον την προς το καλόν αγάπην και υποβοηθεί την αντίληψιν της μαθήσεως.»  (Δ. Κ (Καλογερόπουλος ?)  Πινακοθήκη  τεύχη 210-211, Αυγ. –Σεπτ 1918 , σελ 49.)

[3] “Το βιβλίον δεν σκοπεί να δημιουργήση τσοπάνους, γεωπόνους, φυσιοδίφας αλλά να διαπλάση ηθικώς και θρησκευτικώς, να συντελέση εις την έξαρσιν του πατριωτικού φρονήματος. Τίποτε εξ αυτών δεν επιτυγχάνεται διά των εγκεκριμένων  αναγνωστικών.» ( ΕΛΛΗΝ,  Πινακοθήκη τεύχος 224 – 225,Οκτ – Νοέ 1919, σελ 65.)

[4]  Κουστουμιών δηλαδή πού αποτελούν ωραιοποιημένη εκδοχή των λαικών και πού κατοχυρώθηκαν σαν τέτοιες από τους Βαυαρούς του Όθωνα και της Αμαλίας όπως αυτές πού εικονίζονται  στο αλφαβητάριο τών Ι.Συκώκη-Α.Γεραλή τού1925. Ο Π.Νιρβάνας μιλάει για αυτές συγχρονικά στα απομνημονεύματά του. Νιρβάνας ’88 .

[5] Η αναφορά πού υπάρχει στο «Τα αναγνωστικά βιβλία του Δημοτικού σχολείου» στην σελίδα 229 της Α.Φραγκουδάκη ,περί έγκρισης του αλφαβηταρίου των  Δούκα-Δεληπέτρου-Ιμβριώτη  το 1929, δεν συμπίπτει χρονικά με το διάστημα πού ο Γ.Κεφαλληνός βρίσκεται στην Ελλάδα. Αυτό προκύπτει από το γράμμα πού γράφει ο χαράκτης στον γλύπτη Δημητριάδη πού βρίσκεται στο Παρίσι το 1931 και είναι ο άνθρωπος πού μεσολαβεί για τον διορισμό του Κεφαλληνού στην ΑΣΚΤ. (Κεφαλληνός 91). Εξ άλλου για την εικονογράφηση του αλφαβηταρίου γράφει ο Ε. Χ. Κάσδαγλης  πού τοποθετεί την έγκριση και την κυκλοφορία του αλφαβηταρίου στα 1932. (Κάσδαγλης ΄91 σ 256)

[6] Ο Γερμανός καθηγητής καλλιτεχνικών εργάζεται το 1912  στο σχολείο της Αικατερίνης Λασκαρίδου και της Μ.Κρίκου. Στο λιγοσέλιδο βιβλιαράκι του μιλάει με ενθουσιασμό για τις δυνατότητες και την  ισχυρή φαντασία των παιδιών της πρώτης σχολικής ηλικίας με φράσεις πού θυμίζουν τα κείμενα του John Dewey. Σε λίγα χρόνια η ζωγράφος Σοφία Λασκαρίδη θα τον  αντικαταστήσει σαν δασκάλα τέχνης στο σχολείο της μητέρας της. Οι σχέσεις της οικογενείας Λασκαρίδη με τους Δραγούμηδες  και τον Περικλή Γιαννόπουλο μας είναι σχεδόν γνωστές.

[7] Από αφηγήσεις σπουδαστών γνωρίζουμε ότι ο Κ.Μαλέας επισκεπτόταν τακτικά το εργαστήριο Τεχνικού σχεδίου του Παπάφειου Ορφανοτροφείου  έχοντας φιλικές σχέσεις με τον Γερμανό σχεδιαστή πού δίδασκε εκείνη την περίοδο το σχετικό μάθημα. Σχετικά με το ίδρυμα αυτό αναφέρει η  Ρούπα.  ( Ρούπα 94)