ΒΙΒΛΙΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ: ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ Η ΤΕΧΝΗ; Μπερεδήμας Παναγιώτης, Περιοδικό: Εικαστική Παιδεία. Σεπτέμβριος 2000, σελ. 31,32, 33.

Το έντυπο βιβλίο κάνει την εμφάνισή του σε μια πολύ κρίσιμη καμπή της ιστορίας της ανθρωπότητας.  Γεννιέται όταν αρχίζει να δημιουργείται η αστική τάξη και όταν ο φεουδάρχης ηγεμόνας έχει ήδη αντικατασταθεί από το μισθοφόρο ηγεμόνα που πληρώνεται από τους πολίτες για να τους παρέχει τις υπηρεσίες του, δηλαδή προστασία και ασφάλεια.  Σε εκείνη την περίοδο ο καλλιτέχνης παύει να θεωρείται απλός χειρώνακτας και διεκδικεί πια τον τίτλο του δημιουργού, θέτοντας ταυτόχρονα σαν στόχο τον τίτλο και την ιδιότητα του Homo Universalis (Οικουμενικός Άνθρωπος).

     Η αρχή της Αναγέννησης δεν παύει να είναι η αρχή μιας μακριάς και αργής(1) οικονομικής ανάκαμψης που όμως ορίζεται σαν περίοδος ανακατανομής του πλούτου.  Στο Νότο οι ρυθμοί είναι ταχύτεροι, ο Βορράς συνέρχεται νωχελικότερα από τη Μεσαιωνική ραστώνη του.  Ο λόγος ίσως να είναι ότι η νότια οικονομία στηρίζεται περισσότερο στη ναυτιλία και το εμπόριο.  Ας μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στον αιώνα των μεγάλων ναυτικών ανακαλύψεων.  Ο Ουμανισμός αποδεσμεύει τη γνώση από την απόλυτη επιρροή της εκκλησίας(2) αφού παράλληλα αναπτύσσονται και άλλες επιστήμες εκτός από τη Θεολογία.  Ο μεσαιωνικός Θεολογικός σχολαστικισμός μοιάζει ήδη έτοιμος να καταρρεύσει ιδιαίτερα στο Νότο.

            Οι διανοούμενοι της εποχής ψάχνουν με αγωνία αισθητικά πρότυπα στα ερείπια της Κλασσικής εποχής.  Όσο κι αν ακούγεται περίεργο, η έρευνα αυτή δεν είχε σταματήσει καθόλου σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα.  Το κυνήγι των κωδίκων και των χειρογράφων, εικονογραφημένων και μη, θεωρείται προσφιλέστατο άθλημα ανάμεσα στους ευγενείς και τους ανώτατους κληρικούς της εποχής.

Το έντυπο βιβλίο έρχεται στον κόσμο για να μεταφέρει την αισθητική ηδονή της γνώσης από τα άδυτα των μοναστηριακών βιβλιοθηκών στα μάτια της καινούργιας ανερχόμενης τάξης.  Τα πρώτα τυπώματα εντοπίζονται περίπου το 1423 στο Βορρά και αφορούν(3) μεμονωμένες παραστάσεις Αγίων και τραπουλόχαρτα(6).  Σε λίγο (1450) εμφανίζονται τα πρώτα βιβλία με τη μορφή πολλών εικονογραφημένων σελίδων τυπωμένων μόνο από τη μια τους πλευρά δεμένων σε τόμους.  Τα πρώτα αυτά βιβλία είναι τυπωμένα από μονοκόμματη ξύλινη πλάκα όπου έχει χαραχθεί ανάγλυφα το κείμενο και η εικονογράφηση ταυτόχρονα.

Πάρα πολύ γρήγορα (στα 1455) το έντυπο βιβλίο φθάνει στην οριστική του μορφή με τη χρήση των κινητών στοιχείων.  Η Λατινική Βίβλος του Γουτεμβέργιου εκδίδεται το 1455 και είναι ίσως το διασημότερο βιβλίο στον κόσμο.  Τα σε ξύλινη πλάκα τυπωμένα βιβλία, που συνυπάρχουν με τα γεννημένα από κινητά στοιχεία τουλάχιστον μέχρι το 1480,  ήταν πολύ δημοφιλή στη Γερμανία και την Ολλανδία, όπου πουλιούνται στα πανηγύρια μαζί με τυπωμένες εικόνες αγίων και τράπουλες.  Αυτά τα εικονογραφημένα βιβλία που από τους νεότερους μελετητές ονομάστηκαν «Βίβλοι των Φτωχών Biblia Pauperum» και περιέχουν συνήθως εικόνες από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη με μικρές επεξηγηματικές φράσεις στα Λατινικά, την γλώσσα της εκκλησίας και στο τοπικό ιδίωμα ταυτόχρονα, αγαπιούνται και αγοράζονται από τους κατώτερους κληρικούς και την αστική τάξη, ενώ περιφρονούνται από τους ευγενείς.  Μας είναι ακόμα και σήμερα γνωστή η απέχθεια του μισθοφόρου ηγεμόνα του Ουρμπίνο, Δούκα Φεντερίκο Ντα Μοντεφέλτρο για το έντυπο βιβλίο.  Ίσως η «χαμαιλεοντική» τάση του εντύπου βιβλίου να μοιάσει όσο το δυνατόν περισσότερο στο χειρόγραφο υιοθετώντας τη μορφή του να οφείλεται σε αυτή την αντίδραση.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε εξ άλλου ότι αν και η Τυπογραφία αυτήν τη στιγμή της Ιστορίας είναι μια πρωτοποριακή τέχνη δεν παύει να είναι τέχνη χειρωνακτική και ταυτόχρονα εμπορική δραστηριότητα.  Το τρίπτυχο Έργο τέχνης – προϊόν μόχθου – αντικείμενο εμπορίου δεν θα πάψει ποτέ να είναι το νερό, η τροφή και το οξυγόνο του βιβλίου.

Αν και δεν είμαστε σίγουροι ότι οι πρώτοι τυπογράφοι αντιμετωπίζουν το βιβλίο σαν αισθητικό αντικείμενο όπως έκανε ο Γουίλιαμ Μόρις (William Morris) το 19^ο αιώνα, έχουμε σαφείς ενδείξεις, ότι από τότε ο όρος Best Seller στριφογύριζε στο μυαλό τους.  Οι πρώτοι τυπογράφοι τύπωναν αυτά που ήδη ήταν το αγαπημένο ρεπερτόριο του Μεσαίωνα όπως οι κλασικοί, θρησκευτικά αναγνώσματα, μύθοι και Ιπποτικά ρομάντζα, παράλληλα με νομικά βιβλία που όμως δεν είχαν εικονογραφήσεις.

Σε λίγο έχουμε και τον πρώτο εκδότη, τον Άλμπρεχτ Φίστερ (Albreht Pfister) από το Μπάμπεργκ της Γερμανίας, που από το 1460 μέχρι το 1466 που πέθανε εξέδωσε πέντε βιβλία, οι εικονογράφοι του Φίστερ μας είναι άγνωστοι, πιθανώς όμως ήρθαν από τη Νυρεμβέργη.  Οι εικονογραφήσεις τους βασίζονται σε ένα απλό περίγραμμα χωρίς διάθεση σκιαγράφησης, μάλλον μοιάζουν με προετοιμασία χρωματισμού με το χέρι.

Σε λίγο όμως (1473) από το τυπογραφείο των αδελφών Ζάηνερ (Gunter and Johann Zainer) στην Ουλμ και με αφορμή έκδοση του Βοκκάκιου με ογδόντα υπέροχες ξυλογραφίες γεννιέται το πρώτο πραγματικά εικονογραφημένο βιβλίο σε λατινική και γερμανική έκδοση.  Και εδώ οι εικονογράφοι είναι άγνωστοι όπως και οι προγενέστεροι.  Οι πιο τυχεροί από αυτούς σήμερα μας είναι γνωστοί με το όνομα του δημιουργήματός τους και το γενικό τίτλο «Δάσκαλος του...».  Στη Νυρεμβέργη ο «πρίγκιπας των τυπογράφων» όπως ονομάστηκε ο Άντον Κόμπεργκερ (Anton Koberger 1440-1515) ιδιοκτήτης εικοσιτεσσάρων πιεστηρίων και εργοδότης πολλών τυπογράφων, βιβλιοδετών και πωλητών έχει ήδη από το 1491 μόνιμο συνεργάτη που εικονογραφεί τις εκδόσεις του, το Βόλγκεμουτ Μιχαήλ (Wolgemut Michael 1434-1519).  Αυτός οφείλει την επωνυμία του σε δύο τυχαία γεγονότα.  Από τη μια μεριά είχε την τύχη οι πάνω από εξακόσιες ξυλογραφικές πλάκες που χρησιμοποιήθηκαν για να εικονογραφήσουν το Liber Chronicarum (Χρονικό της Νυρεμβέργης) μαζί με πλήθος προσχεδίων να διασωθούν ως σήμερα, από την άλλη η φήμη του ήταν τόσο μεγάλη ώστε κάποιος χρυσοχόος ουγγρικής καταγωγής που ζούσε στη Νυρεμβέργη να τον διαλέξει σαν δάσκαλο του γιου του.  Το όνομα του νεαρού μαθητή ήταν Άλμπρεχτ Ντύρερ (Albrecht Durer 1471-1528).

Εν τω μεταξύ στην Μπρύζ (Bruges) έχει ήδη τυπωθεί το 1475 στο τυπογραφείο των Colar Mansion και William Caxton, βιβλίο με χαλκογραφημένη παράσταση στην προμετωπίδα του.  Οι μελετητές την αποδίδουν στο Δάσκαλο της Μαρίας της Βουργουνδίας αποδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο τη στενή σχέση των εικονογράφων χειρογράφων με τους χαράκτες εικονογράφους βιβλίων.  Ορισμένοι ταυτίζουν το ζωγράφο αυτό με τον Αλεξάντερ Μπένινγκ(4).  Από  το ίδιο τυπογραφείο στα 1476 εκδίδεται η Γαλλική εκδοχή έργου του Βοκκάκιου, εικονογραφημένου εξ ολοκλήρου με χαλκογραφίες, όπου οι εικονογραφήσεις είναι τυπωμένες ξέχωρα από τα κείμενα  και δένονται μαζί πριν από κάθε κεφάλαιο.  Αξίζει να διερευνηθεί ίσως ο λόγος που δεν ξαναχρησιμοποιείται στην εικονογράφηση βιβλίων η χαλκογραφία μέχρι τα τέλη του 16^ου αιώνα παρότι από την περίοδο αυτήν(5) (περίπου το 1475) αρχίζει να χρησιμοποιείται είτε σαν μέσο μαζικής αναπαραγωγής αντιγράφων γνωστών έργων Τέχνης, είτε σαν αυτόνομο εκφραστικό μέσο.  Η νέα τέχνη αντλεί τους εραστές της από τους κόλπους της ζωγραφικής, μερικοί μάλιστα είναι ήδη καταξιωμένοι σαν το Μάρτιν, Γοητευτικό, Σονγκάουερ (Martin Songauer 1453-1491)(5).  Μια τράπουλα, μοιρασμένη σήμερα ανάμεσα στο Μουσείο Χαρακτικής στη Δρέσδη και στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας(4), ήδη από το 1430 έχει δώσει το εναρκτήριο λάκτισμα(6).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1)     Χιού Χόνορ – Τ. Φλέμινγκ, «Ιστορία της Τέχνης», Υποδομή, Αθήνα 1992 Τ. 3, σελ. 30.

2)     Κουμαριανού – Δρούλια – Layton, «Το Ελληνικό Bιβλίο 1476-1830», Εθνική Τράπεζα, Αθήνα 1986.

3)     J. Harthan, «The History of the Illustrated Book», Thames and Hudson, 1981, σελ. 59.

4)     Λεξικό Τέχνης και Καλλιτεχνών Πανεπιστημίου Οξφόρδης, Νεφέλη, Αθήνα 1997, βλ.σχ. στον  Τ. Α’, σελ. 159.

5)     E. Gombrich, «Ιστορία της Τέχνης», Μ.Ι.Ε.Τ. , Αθήνα 1989, σελ 214.

6)     Χρύσανθος Χρήστου, «Νεοελληνική χαρακτική», Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1994, σελ.16.

---

Παναγιώτης Μπερεδήμας: Ζωγράφος-Εκπαιδευτικός Τέχνης Μ. Ε.